• Górnicze

          • Gwarowy słownik górniczy

          • OTWARTY SŁOWNIK ŚLĄSKICH TERMINÓW GÓRNICZYCH

             

            Wstęp

            Górnictwo śląskie ma wielowiekową tradycję. Najpierw pojawiło się tu górnictwo kruszcowe, następnie węglowe,przez długi okres czasu funkcjonowały one obok siebie obecnie wiodącą rolę pełni to drugie.

            Złożone uwarunkowania działalności górniczej powodują, że zakłady górnicze w określonym miejscu funkcjonują przez określony czas po czym w związku z wyczerpaniem zasobów są likwidowane i ewentualnie otwierane w innym miejscu. Likwidowane kopalnie pozostawiają po sobie określone ślady w ziemi, na jej

            powierzchni oraz w postaci przedmiotów materialnych: maszyn, narzędzi, sprzętu i materiałów. Materialne ślady górnictwa poznajemy zwiedzając zabytkowe kopalnie, sztolnie

            czy muzea górnictwa. Górnictwo to jednak przede wszystkim ludzie

            -dawni gwarkowie a obecni górnicy. Oprócz wytworów materialnych stworzyli oni swoistą tradycję i kulturę górniczą a jej elementem jest język górniczy, którym górnicy posługują się w pracy i poza nią.

            Język górniczy nie jest językiem jednolitym i skodyfikowanym. Cechuje się on dużą zmiennością.

            Istnieją terminy jednolite i powszechne używane w większości kopalń, których używa się w literaturze fachowej.

            Inne występują w mowie potocznej w określonym rejonie,

            jeszcze inne mogą dotyczyć pojedynczej kopalni. Jedne słowa znikają i są zapominane inne się pojawiają. Pochodzenie terminów języka górniczego jest bardzo zróżnicowane. Wynika to

            ze specyficznych warunków pracy, położenia ziemi śląskiej, jej złożonej historii, występowania wielu nie stosowanych gdzie indziej technik i technologii.Podobnie jak staramy się zachować materialne dowody historii górnictwa powinniśmy również ocalić od

            zapomnienia jak najwięcej dowodów niematerialnych w postaci języka górniczego. Autorzy mają nadzieję, że poniższe opracowanie stanowić będzie drobny krok w tym kierunku.

            Słownik ma charakter otwarty. Apelujemy do wszystkich, którzy mogą przyczynić się do jego rozszerzenia, aby przesyłali znane sobie terminy górnicze na adres zsp_jkrzakala@onet.pl wraz z wyjaśnieniem ich znaczenia oraz miejsca,z którego pochodzą. Można również zgłaszać uwagi dotyczące słów już zamieszczonych. Pozwoli to na okresowe uzupełnianie słownika.

            Zapraszamy do współpracy i dziękujemy.

            Życzymy przyjemnej lektury.K.J.

            A.

            Achtel-miara pojemności, według której górnicy otrzymywali dawniej

            tygodniowy przydział piwa.

            Ajmera –wiadro( patrz również kibel);

            Ajzynzyjga-piła do żelaza;

            Anszlager-sygnalista szybowy;

            Arbajciol , arbajzancug-ubranie robocze;

            Arbajtszuły-buty robocze;

            Ankra, -klamra spinająca elementy obudowy;

            Augenmas-miara na oko;

            B.

            Babsko rzyć-łopata górnicza ( patrz również Hercówa);

            Badyhauz, badyhala-łaźnia górnicza;

            Badymajster-łazienny;

            Bajlaga –wędlina na kanapce;

            Bajscangi-kleszcze, obcęgi;

            Bajzel –nieporządek, bałagan

            Bamber-wóz kopalniany;

            Baloniok-wóz z gumowymi kołami–wóz oponowy;

            Barbora-bardzo ciężki wóz kopalniany;

            Bebechy-wewnętrzne elementy maszyn i urządzeń;

            Bekoritka –kolejka podwieszona ( patrz również:luker, szarf);

            Benzynka-benzynowa lampa wskaźnikowa;

            Banhof-dworzec kolejowy;

            Berga –kamień, kawałek skały płonnej;

            Bergmon-górnik;

            Bigel-pantograf;

            Biksa –puszka na zapalniki, spłonkownica;

            Bindlach, bindloch -gniazdo wykute pod stojak;

            Biglajter-pomocnik maszynisty;

            Bjydaszyb-miejsce nielegalnego wybierania węgla;

            Bocian –czujnik spiętrzenia urobku na przesypie;

            Brauza-woda sodowa, prysznic;

            Breha-łom;

            Budunek-stawianie obudowy;

            Bumela-opuszczenie dnia pracy bez usprawiedliwienia;

            Byki-układy przesuwu w obudowie ścianowej;

            Byrna –żarówka;

            C.

            Ciaplyta -błoto, muł na spągu wyrobiska( patrz również maras)

            Cibang-zacisk, ściągacz na wężu;

            Colsztok-składana miara;

            Cufal-przypadek;

            Cug-pociąg kopalniany;

            Cukup–podciągarka ręczna (patrz również hupcug,rupcug);

            Cyndel –lont

            D

            Dach-strop wyrobiska górniczego;

            Dmuchocze-orkiestra deta;

            Dniowka-dzień pracy na kopalni ( patrz również szychta);

            Druk-ciśnieniew rurociągu;

            Dyfuzor-wylot wentylatora lub sprężarki;

            E.

            Elektryka-prąd elektryczny;

            Elektrykorz-elektryk;

            Erda –kabel uziemiający, uziemienie;

            F.

            Fajer-dzień wolny od pracy;

            Fajrant-koniec dniówki;

            Faldrat –drut ślizgowy;

            Fartuch-rodzaj osłony w obudowie;

            Fedrować-wydobywac węgiel;

            Fedra –sprężyna;

            Fela-podkład kolejowy;

            Felezunek –odprawa przed pracą, przydział pracy poszczególnym pracownikom;

            Fet-smalec do smarowania chleba;

            Filarowka-cienka stropnica drewniana

            Filor, filar-rodzaj przodka węglowego;

            Flaps –zupa, posiłek regeneracyjny;

            Flaszyncug-wciągnik łańcuchowy;

            Fo(r)szus-zaliczka a konto wypłaty;

            Fuzlapa-onuca, owijka;

            G.

            Geltag–wypłata;

            Glajzy –szyny, tory;

            Glaspapior-papier ścierny;

            Godziny-piony wyznaczające kierunek wyrobiska;

            Graca –narzędzie do wygarniania miału spod przenośnika;

            Gracka –drążek do oczyszczania otworu strzałowego ze zwiercin;

            Groszek-sortyment węgla;

            Gruba –kopalnia ( patrz również hajernia);

            Grubiorz –górnik, pracownik kopalni ( patrz również: bergmon, murcek);

            Grysik-drobny sortyment węgla;

            Guminioki –gumowe buty robocze;

            H.

            Hajer-górnik strzałowy;

            Hajernia-kopalnia;

            Hałer-kask, hełm górniczy( patrz również kachol);

            Haszpel-kołowrót kopalniany;

            Hercówa –łopata;

            Handszuły –rękawice robocze;

            Hokejka-łukowy element obudowy chodnikowej;

            Holcplac-składowisko, plac drewna;

            Holman –wiertarka udarowa;

            Hołda –składowisko odpadów, zwały kamienia;

            Hołdziorz –osoba zbierająca węgiel i złom na hołdzie;

            Hupcug -podciągarka ręczna;

            I.

            Imbryczny-zapasowy, zbędny;

            Imbus-rodzaj klucza maszynowego do śrub i nakrętek;

            J.

            Jaja-sprzęgi wozów kopalnianych;

            Jakla –bluza ubrania roboczego ( patrz również kabot);

            K.

            Kabot -bluza ubrania roboczego;

            Kachol -kask, hełm górniczy;

            Kalfaktor –pracownik odpowiedzialny za zaopatrzenie oddziału w materiały; magazynier oddziałowy

            Kapa –stropnica;

            Karbidka –lampka górnicza na karbid;

            Keta –łańcuch;

            Kęsy-najgrubszy sortyment węgla kamiennego;

            Klamory-narzędzia, drobne części;

            Kloty-zamki łączące elementy obudowy;

            Knefel-guzik, przycisk załącznika;

            Kostka –gruby sortyment węgla;

            Koza –wóz kopalniany materiałowy drzewiarka (patrz również suka);

            Kuperka-spłonka górnicza;

            Kurzyć się –dymić;

            L.

            Ladok-nabijak drążek do ładowania otworów strzałowych

            Lajtong-rurociąg;

            Larmo-hałas, głośno;

            Luft-powietrze;

            Luker –podziemna kolej kopalni;

            Lutniociąg –rurociąg do przesyłania powietrza;

            Ł.

            Łom –pręt metalowy do wykonywania obrywki;

            Łycha –czerpak ładowarki;

            M.

            Majzel - przecinak;

            Malta –zaprawa cementowa gotowa do użycia;

            Maras- błoto, muł na spągu wyrobiska

            Manszaft-wagonik osobowy kolei podziemnej;

            Marka –znaczek kontrolny pobierany przez górnika;

            Maszyniok –kierowca kolei podziemnych;

            Miał-drobny sortyment węgla;

            Moła –miał węglowy;

            Mufa-rodzaj połączenia kabli elektrycznych;

            Muł –drobny węgiel wymieszany z wodą;

            Muterka-nakrętka do śruby;

            N.

            Nabijak-drążek do ładowania otworów strzałowych;

            Nabijanie-umieszczanie nabojów w otworze strzałowym;

            Nabój –opakowana i opisana porcja materiału wybuchowego;

            Nilos –klamra do zszywania taśm przenośnikowych;

            O.

            Ocios-boczna ściana wyrobiska górniczego;

            Odstawa –transport przy użyciu przenośników;

            Okno, okienko –otwór w tamie regulacyjnej;

            Olunek –wiązanie polskie, rodzaj połączenia elementów obudowy drewnianej;

            Opinka-siatki lub betoniki zabezpieczające wyrobisko pomiędzy odrzwiami obudowy;

            Organy-rząd stojaków drewnianych ustawionych jeden przy drugim, rodzaj tamy;

            Orzech –średni sortyment węgla;

            Ostrogi-kliny ładujące przenośników zgrzebłowych;

            P.

            Pancer –przenośnik zgrzebłowy;

            Patrony -pojedyncze naboje materiału wybuchowego

            Pe(y)ndzyjo –emerytura;

            Pik, piker, puker-młotek pneumatyczny;

            Piznąć się -uderzyć się, skaleczyć;

            Płoczka, płuczka –część zakładu przeróbki mechanicznej obejmująca wzbogacaniewęgla;

            Prostka-prosty element obudowy chodnikowej;

            Przystawki-zastawki w przenośniku zgrzebłowym;

            Pyrlik-rodzaj młotka górniczego, część godła górniczego;

            R.

            Ringi–łuki obudowychodnikowej;

            Rynny potrząsalne-przenośnik wstrząsany, dawne urządzenie do transportu węgla;

            Ryszpa -podciąg, belka do stawiania i wzmacniania obudowy;

            S.

            Sepera-zakład przeróbki mechanicznej węgla;

            Simering –pierścień uszczelniający;

            Sicherong-bezpiecznik w układzie elektrycznym;

            Skat (szkat)-1. przenośnik zgrzebłowy lekki; 2. gra w karty;

            Skleper-ładowarka zgarniakowa;

            Skraw –zabiór maszyny urabiającej w ścianie;

            Stempel –stojak;

            Stus-ocios ściany węglowej;

            Suka –wóz do przewozu materiałów

            Szachciok-nieprzemakalne ubranie przeciwdeszczowe;

            Szachta-kopalnia najczęściej odkrywkowa;

            Szalter-wyłącznik, załącznik;

            Szarfy, szarfki, -kolejki firmy „Scharf”;

            Szczynść Boże-pozdrowienie górnicze;

            Szlauhwoga-poziomica wężowa wodna;

            Sznita –kromka chleba;

            Sznuptabaka-tytoń do wąchania;

            Szola –klatka wyciągu szybowego;

            Szplind-szafka odzieżowa w łaźni;

            Szraubsztok –imadło;

            Szraubencjer-śrubokręt, wkrętak;

            Sztajger-pracownik dozoru , sztygar;

            Sztyl-trzonek łopaty, młotka;

            Szyniok-gwóźdź do mocowania szyny do podkładu

            Szwela –okorek do opinki obudowy;

            Ś.

            Śledź –klin w stojaku ciernym;

            Śleper–górnik ładowacz;

            Świńskie ucho-mikrofon-głośnik urządzenia głośnomówiącego;

            T

            Tajle-części składowe urządzeń;

            Tasza-torba do noszenia środków strzałowych

            Taszlampa –latarka, lampa reczna;

            Treger -pasek nośny;

            U.

             

            Unilinka –linka używana przy złączach mechanicznych taśm

            przenośnikowych;

            Urobek –wegiel i skała pozyskane podczas urabiania;

            W.

            Wajcha- zwrotnica, dźwignia sterująca;

            Waserwoga-poziomica;

            Wongiel –węgiel;

            Wrębówka-wrębiarka, maszyna urabiająca wykonująca szczelinę w caliźnie (wrąb);

            Z.

            Zabiór –odcinek o który przesuwa się przodek podczas jednego cyklu pracy;

            Zalfart –zjazd na dół;

            Zamułka -podsadzka hydrauliczna;

            Zol –spąg, spodek wyrobiska górniczego;

            Ż.

            Żelozko –rodzaj młotka,druga część godła górniczego.